Boek de Wit Bakermat van de Nederlandse Zuivelindustrie

2011-09-29

voorgaande

‘De Bakermat’ is het leukste en informatiefste boek over de Nederlandse Zuivelindus-trie. Het in 1995 - in eigen beheer - uitgegeven boek is jammer genoeg niet meer lever-baar! Als ‘Heruitgave’ wel een 4 delige serie over de ‘verzameling’ van De Wit ophalen

Boek - De Bakermat vd. Nederlandse Zuivelindustrie - 1995

Boek ‘De Bakermat’ Klaas De Wit en Piet Willemsens 1995 blz. 003

blz.	INHOUDSOPGAVE ‘De Bakermat
1	Ter inleiding	5
2	De hobby van een oud-zuiveldirecteur	7
3	Oprichters van zuivelfabriekjes	22
4	Uitvinding van de centrifuge gaf de aanstoot	30
5	De oude zuivelarchitectuur	37
6	Het handkrachtfabriekje, een bedrijf van aandoenlijke eenvoud	41
7	Organisatorische inrichting van de zuivel	47
8	Friesland, aanvankelijk weinig industrie-minded	51
9	Groningen, zuivel tussen overwegend akkerbouw	56
10	Drente, land van handkrachtfabriekjes	61
11	Gelderland/Overijssel, met notabelen als voortrekkers	65
12	Noord-Holland, nog in 1900 twijfel aan fabrieksmatig kaasmaken	77
13	In Zuid-Holland en Utrecht kreeg cobperatie aanvankelijk weinig vat	82
14	Noord-Brabant en Limburg, bakermat van het handkrachtfabriekje	87
15	Zeeland telde ooit 24 zuivelfabriekjes	96
16	16 - Overgang van particulier naar coöperatief	98
17	De particuliere zuivelindustrie liep voorop	103
18	Ecologische zuivelbedrijven, een nieuwe bedrijfstak	111
19	De vijf historische koplopers van Zuivel-Nederland	113
20	Conclusies uit onderzoek De Wit	117
21	Lijst van 1475 gewezen en nog bestaande zuivelfabriekjes	122
22	Zuivelondernemingen in Nederland, per eind 1994	150
23	Register van plaatsnamen	152

1. TER INLEIDING ‘De Bakermat’

Het bleek honderd jaar geleden onvoorstelbaar dat de toenmalige primitieve melkfabriekjes zouden uitgroeien tot wat gerust de modernste zuivelindustrie van de wereld genoemd kan worden. Een fabriekje was destijds gevestigd in een boerenschuurtje, welke naam ook nog van toepassing is als het bedrijfje speciaal voor de zuivelbewerking gebouwd werd. Een volwassen bedrijfstak als de Nederlandse zuivelindustrie, denkt met enige nostalgie aan dat tijdperk terug, maar veel te kijken valt er niet meer. Behoudens een enkel museum, bijvoorbeeld Orvelte in Drenthe, lijkt de oude zuivelarchitectuur geheel ten onder gegaan.
Lijkt, want een zuiveldirecteur die er oog voor had, ontdekte dat er in Nederland nog honderden van die oude fabriekjes bestaan, vaak nog als zodanig herkenbaar, hoewel de huidige functie geen enkele binding meer met de zuivel heeft. Vaak is het een woonhuis geworden, een bedrijfsruimte, of ingebouwd in een groter pand. Als hobby probeerde onze oud-zuiveldirecteur - Klaas de Wit - zoveel mogelijk van die fabriekjes op te sporen, om die in een fotoverzameling onder te brengen. In geval een vroeger fabriekje helemaal van de aardbodem was weggevaagd, slaagde hij er nog menigmaal in om een oude foto of ansichtkaart ervan te krijgen. En passant verzamelde hij zoveel mogelijk ook de historische bijzonderheden betreffende een bedrijfje. Alles bij elkaar een dusdanig aantrekkelijke en unieke collectie materiaal, dat ondergetekende het jammer vond dat dit in vergetelheid zou geraken. Enkele jaren geleden schreef hij er een artikelenserie over in het vakblad Zuivelzicht. De respons was dusdanig, dat de Wit, nog méér gegevens verkreeg over oude zuivelfabriekjes, welke hij rap aan zijn collectie toevoegde. Momenteel kan gesteld worden dat vrijwel alle oude zuivelbedrijfjes in Nederland door hem in kaart zijn gebracht.

Opbouw boek

De namen van al deze 1475 fabriekjes zijn in een alfabetische lijst achterin dit boek opgenomen, onderverdeeld in provincies. Zoveel mogelijk is van ieder bedrijfje de begin- en de einddatum opgenomen, en de typering particulier (P), dan wel cooperatief (C). Op zich vormt deze lijst reeds een waardevol historisch document, bijna iedere inwoner van Nederland kan nu in zijn vroegere of huidige woonplaats nagaan of er een zuivelfabriekje is geweest, en wanneer. Maar het zou toch wat "kaal" zijn om het te laten bij de publikatie van deze lijst met 1475 namen. Daarom heeft schrijver dezes, puttend uit materiaal van De Wit of uit de vele herdenkingsboekjes, er een "verhaal" omheen geschreven. Eerst is, via een interview met de Wit, uiteengezet hoe zijn hobby uitgroeide tot een onderzoek dat zoveel belangrijke historische gegevens over de zuivel opleverde. Omdat het in dit boek gaat om de oorsprong van de industriële zuivel, wordt ook aandacht besteed aan de "motor" hiervan: de centrifuge, die ruim 100 jaar geleden is uitgevonden. Uit praktijkvoorbeelden, anekdotes wordt vervolgens weergegeven hoe in die oude tijd zo'n fabriekje tot stand kwam, hetzij particulier, hetzij co&peratief. De pioniers van vroeger hebben onvoorstelbaar grote moeilijkheden moeten overwinnen. Ze botsten in de eerste plaats tegen de oude zuivelcultuur van zelfbewerken op de boerderij.

Boek ‘De Bakermat’ De Wit / Willemsens 1995 blz. 005

VERVOLG INLEIDING ‘De Bakermat”

Toen fabrieksmatige verwerking, dankzij de net uitgevonden centrifuge, toch wel erg aantrekkelijk werd, moesten er financiën gevonden worden om tot de oprichting van een bedrijf te komen. In de eerste fase waren de pioniers particuliere ondernemers,later massaal gevolgd door coöperatieve fabriekjes. Een boerenbestuur zorgde daarbij aanvankelijk zelf voor de dagelijkse leiding, de directeur was toen meer een voorman. Aan de pionier-oprichters van de oude zuivelfabriekjes is een apart hoofdstuk gewijd; naast kleurrijke creatieve personen treft men hier ook boerenbesturen aan, die hiermede een verbinding legden tussen de primitieve landbouw en een zich ontwikkelde dynamische industrie.
Dankzij heel veel ondernemings- en bestuurstalent, geholpen door een willige markt, hebben de meer dan duizend fabriekjes van toen een fenomenale ontwikkeling doorgemaakt, zowel qua produktietechniek als qua concentratie van ondernemingen. Gretig gebruik makend van de nieuwe vindingen die er telkens bij kwamen, werd het verwerkingsapparaat allengs uitgebreid, tot een industrie zoals wij die heden ten dage kennen. In dit boek zijn uit alle delen van het land markante verhalen te vinden, die het ontstaan van de zuivelindustrie op een smakelijke wijze in beeld brengen. Het boek wil een saluut zijn aan de grondleggers van de zuivelindustrie en het besef levendig houden dat er een tijd is geweest dat veehouder en zuivel wel heel dichtbij elkaar stonden.

De auteurs houden zich aanbevolen voor resp. aanvullingen en verbeteringen. P.W.

Verantwoording voor onderzoek
De meeste gegevens, zowel wat betreft de locatie van de voormalige melkfabrieken als andere gegevens hierover, heb ik verkregen van de vele honderden personen die ik heb aangesproken tijdens mijn bijna 15-jarige zoektocht naar bestaand hebbende melkfabriekjes door geheel Nederland. Ik wil hierbij mijn grote waardering en dankbaarheid uitspreken voor deze geheel belangeloos gegeven hulp, in de vorm van foto's, geschriften en mondelinge gegevens. Het is mij niet mogelijk om alle personen apart te bedanken. Een uitzondering wil ik maken voor de collega's en oud-collega's zuiveldirecteuren en andere zuivelmensen.
Een apart woord van dank aan de zuivelorganisaties en zuivelondernemingen, voor hun medewerking en het feit dat ik hun archieven mocht naspeuren. Dit betrof met name de archieven van:
Campina te Veghel

Campina-Melkunie te Hilversum
Coberco te Zutphen (incl. GOZ)

Botercontrolestation Geld.Ov. te Deventer

Boek ‘De Bakermat’ De Wit / Willemsens 1995 blz. 006

2. DE HOBBY VANEEN OUD-ZUIVELDIRECTEUR

Praktisch in elk dorp van Nederland stond in vroegere dagen wel een zuivelfabriek met zodanige architectuur dat die nu onmiddellijk op de Monumentenlijst zou komen. Helaas, minder dan 100 bedrijven zijn er nog van over, en die zijn meestal onherkenbaar veranderd. De vooruitgang sloeg toe.

Boek ‘De Bakermat’ De Wit / Willemsens 1995 blz. 007

"Deze hobby begint nu ongeveer uitgeput te raken, ik ben praktisch door de fabrieken heen! Ik heb momenteel foto's van 980 coöperatieve zuivelfabrieken en van 495 particuliere fabrieken. Daarnaast heb ik van vele fabrieken sappige documenten, bijv. een sollicitatiebrief uit 1911 en een 300 met de hand geschreven uitgaande brieven uit het begin van de eeuw, met in de meeste gevallen prachtige briefhoofden. In totaal een 165 onderwerpen en zo'n 3300 fotokopieën. Dit alles gerangschikt naar provincie en op zuivelbond! ':

Uit cultuurhistorisch oogpunt is deze geruisloze teloorgang van de restanten van de ambachtelijk-industriële zuivelbedrijfstak te betreuren. Gelukkig is er in Nederland één man geweest die even op de rem heeft getrapt, en in de afgelopen vijftien jaar minstens twee dagen per week bezig is geweest met het fotografisch vastleggen van nog bestaande oude fabrieken of het naspeuren van oude prentbriefkaarten ervan. Kris-kras het land door. Een even kostbare als unieke verzameling is het resultaat hiervan.

We hebben, in verband met het schrijven van dit boek, een vraaggesprek met oud-zuiveldirecteur ing. Klaas C. de Wit, die na zijn pensionering bij Coberco in 1979, die zeldzame hobby ter hand ging nemen, waarvan hij nu zegt:

De pijpen vallen (Hardenberg)

Melkbezorging vóór 1940

Geen frame - hier ophalen - zuivelhistorie Nederland

Oorsprong hobby
Hoe kwam je op het idee? De Wit gaat er eens breed voor zitten en vertelt: "Bij mijn afscheid als directeur Dienstverlening Veehouders van Coberco kreeg ik, tevens als voorzitter van de Bond van Zuiveldirecteuren in deze provincies, een album met praktisch alle foto's van zuivelfabrieken in Gelderland/Overijssel, door Coberco-medewerker Leferink verzameld, met behulp van mijn collega's. Soms van bestaande fabrieken, soms van oude ansichtkaarten. Dat afscheidscadeau liep parallel met mijn oude idee om de geschiedenis van de Noordhollandse Zuivelbond eens uit te diepen. Toen ik met pensioen was, ben ik met die hobby begonnen. Eerst dus Noord-Holland, waar ik in Alkmaar nogal wat gegevens vond. Alsmaar doorvragend kom je bij mensen terecht die je verder kunnen helpen. Zo liep ik ook tegen Paul van Bremen aan, een gepensioneerd hoofd laboratorium van de Noordhollandse Zuivelbond. Hij bleek een schat aan gegevens te bezitten, veel foto's ook. Ik ben er met de neus in de boter gevallen. Ik mocht al die foto's reproduceren. Naderhand heb ik ook ontzettend veel toevallige vondsten gedaan, prachtig! Ik "crosste" heel Nederland door, van hot naar her! Alles wat mij voor de voeten kwam, pikte ik. Zo rolde mijn hobby als een sneeuwbal door. Ik werd daarbij ook geholpen door vrij veel connecties uit het verleden".

Boek ‘De Bakermat’ De Wit / Willemsens 1995 blz. 008

De Wit is in Noord-Holland begonnen, zijn geboorteland. De geschiedenis van de twee zuivelbonden kende hij van huis uit. Er waren altijd veel conflictjes en ruzies. Prachtmateriaal voor een geschiedvorser. De Wit kijkt verheerlijkt bij de herinnering: "Beide zuivelbonden waren coöperatief, maar toch altijd aan het harrewarren. Je had zelfs dorpen met vier coöperatieve fabrieken! Een bonte geschiedenis, die mij wel erg aantrok. Ik heb inmiddels over dat onderwerp een paar keer een praatje gehouden, waarbij ik begon met een gedichtje van Hildebrand in de Camera Obscura over de vasthoudendheid, het individualisme en de eigenwijsheid van de Noordhollandse boer. Dat voel ik heel goed aan. Ik ken mezelf"

	Coöperatie	Particulier	Totaal
Friesland	122	49	171
Groningen	42	27	69
Drenthe	105	9	114
Overijssel	86	58	144
Gelderland	105	84	189
Utrecht	5	38	43
Noord-Holland	193	69	262
Zuid-Holland	17	101	118
Zeeland	10	114	24
Noord-Brabant	171	34	205
Limburg	124	12	136
	980	495	1475

Bevindingen

Alvorens nader op het onderwerp in te gaan, pakken we het totaal van De Wit's bevindingen. Dit is in de eerste plaats een verzameling foto's en historische bijzonderheden van coöperatieve fabrieken, als volgt verdeeld: